Ιστορία ηλεκτρομαγνητισμού: Δεύτερο μισό 18ου αιώνα

Οι φυσικές επιστήμες στο σχολείο...

Ιστο­ρία ηλε­κτρο­μα­γνη­τι­σμού: Δεύ­τε­ρο μισό 18ου αιώ­να

Ιστορία Ηλεκτρομαγνητισμού

από την θέση των θεω­ρη­τι­κών θεμε­λί­ων της Ηλε­κτρο­στα­τι­κής ως τον «ζωι­κό ηλε­κτρι­σμό» του Γκαλ­βά­νι

Το έτος 1767, ο Joseph Priestley (1733−1804), Άγγλος επι­στή­μο­νας που ανα­κά­λυ­ψε το Οξυ­γό­νο και φίλος του Franklin, εξέ­δω­σε το βιβλίο History and Present State of Electricity, with Original Experiments[1] στο οποίο γίνε­ται λόγος για την πει­ρα­μα­τι­κή από­δει­ξη του γεγο­νό­τος ότι σε ένα κλει­στό μεταλ­λι­κό κου­τί δεν υπάρ­χει ηλε­κτρι­κή δύνα­μη στο εσω­τε­ρι­κό του, ούτε φορ­τίο στην εσω­τε­ρι­κή του επι­φά­νεια. Ο Priestley ορθά επε­σή­μα­νε την ανα­λο­γία των ηλε­κτρι­κών με τις βαρυ­τι­κές δυνά­μεις, συμπε­ραί­νο­ντας την ηλε­κτρο­στα­τι­κή άπω­ση ομό­ση­μων ηλε­κτρι­κών φορ­τί­ων και μάλι­στα με δύνα­μη ανά­λο­γη του αντι­στρό­φου τετρα­γώ­νου της μετα­ξύ τους από­στα­σης. 

Ο Joseph Priestley και η «Ηλε­κτρι­κή μηχα­νή για ερα­σι­τέ­χνες πει­ρα­μα­τι­στές» στις αρχές της δεκα­ε­τί­ας του 1770. Η μηχα­νή απει­κο­νί­ζε­ται στην πρώ­τη έκδο­ση του γνω­στού έργου του Εισα­γω­γή του στη μελέ­τη της ηλε­κτρι­κής ενέρ­γειας (1768).
Η γυά­λι­νη σφαί­ρα, ο καμπύ­λος αγω­γός και ο χει­ρο­κί­νη­τος τρο­χός ακο­λου­θούν το σχέ­διο που δημο­σί­ευ­σε ο Priestley το 1768. Ιστο­ρι­κό σχέ­διο της μηχα­νής

Η πρώ­τη άμε­ση πει­ρα­μα­τι­κή από­δει­ξη του νόμου του αντι­στρό­φου τετρα­γώ­νου της από­στα­σης, απο­δί­δε­ται στον Σκω­τσέ­ζο John Robison (1739 – 1805), ο οποί­ος όμως για αρκε­τά έτη δεν δημο­σί­ευ­σε τα απο­τε­λέ­σμα­τα των ερευ­νών του. 

O Henry Cavendish. Η σκη­νή ανα­πα­ρι­στά το ιδιω­τι­κό εργα­στή­ριό του στο Λον­δί­νο γύρω στο 1775.
Στον πάγκο φαί­νο­νται μια συστοι­χία φια­λών Λέι­ντεν, βασι­σμέ­νη σε σωζό­με­νο όργα­νο του Κάβε­ντις, και ένα ηλε­κτρό­με­τρο με δύο ελα­φρά σφαι­ρί­δια. Συστοι­χία φια­λών, Science Museum Group · Ηλε­κτρι­κά πει­ρά­μα­τα, Max Planck Research Library

Σημα­ντι­κή, στην έρευ­να των ηλε­κτρι­κών φαι­νο­μέ­νων, ήταν η συμ­βο­λή ενός ιδιόρ­ρυθ­μου Άγγλου αρι­στο­κρά­τη, εξαι­ρε­τι­κού ωστό­σο ερευ­νη­τή, του Henry Cavendish (1731 –1810), η οποία έμει­νε για αρκε­τά έτη αφα­νής, καθώς ο ίδιος δημο­σί­ευ­σε ένα πολύ μικρό μέρος της εργα­σί­ας του περί τον Ηλε­κτρι­σμό. Πολύ αργό­τε­ρα, χάρη στις προ­σπά­θειες του James Clerk Maxwell (1831 – 1879), ήρθαν στο φως οι ανα­κα­λύ­ψεις του, που αφο­ρούν μετα­ξύ άλλων:

Παράλ­λη­λα, ο Γάλ­λος μηχα­νι­κός και αξιω­μα­τι­κός του Γαλ­λι­κού στρα­τού, Charles-Augustin de Coulomb, καθο­δη­γού­με­νος από το έργο και τα συμπε­ρά­σμα­τα των προη­γού­με­νων ερευ­νη­τών, πραγ­μα­το­ποί­η­σε τις πρώ­τες ποσο­τι­κές μελέ­τες των ηλε­κτρι­κών φαι­νο­μέ­νων. Το απο­τέ­λε­σμα της εργα­σί­ας του ήταν η δια­τύ­πω­ση του νόμου της ηλε­κτρο­στα­τι­κής δύνα­μης, που σήμε­ρα καλεί­ται νόμος του Coulomb, σύμ­φω­να με τον οποίο η δύνα­μη μετα­ξύ δύο σημεια­κών ηλε­κτρι­κών φορ­τί­ων είναι ανά­λο­γη του γινο­μέ­νου των φορ­τί­ων και αντι­στρό­φως ανά­λο­γη του τετρα­γώ­νου της μετα­ξύ τους από­στα­σης.

O Coulomb με το σκού­ρο μπλε πανω­φό­ρι και τις χρυ­σές επω­μί­δες της στο­λής του στο Παρί­σι του 1785. Μου­σείο του Μηχα­νι­κού, Ανζέ. Δίπλα του φαί­νε­ται ο ζυγός στρέ­ψης, με τον γυά­λι­νο θάλα­μο, τη λεπτή ανάρ­τη­ση και τα δύο μικρά σφαι­ρί­δια, όπως περι­γρά­φο­νται στο πρώ­το υπό­μνη­μά του για τον ηλε­κτρι­σμό και τον μαγνη­τι­σμό. Υπό­μνη­μα του 1785, Académie des sciences
Ο ζυγός στρέ­ψης του Coulomb

Την από­δει­ξη του νόμου αυτού, που για πρώ­τη φορά διε­τύ­πω­σε το 1788, πραγ­μα­το­ποί­η­σε με την βοή­θεια ζυγού στρέ­ψης εξαι­ρε­τι­κής ευαι­σθη­σί­ας, που ο ίδιος επι­νό­η­σε περί το 1784 και απο­τε­λού­σε εξέ­λι­ξη του ζυγού του Cavendish. Τον ίδιο ζυγό ο Coulomb χρη­σι­μο­ποί­η­σε και για την από­δει­ξη του νόμου του αντι­στρό­φου τετρα­γώ­νου που διέ­πει το Μαγνη­τι­κό Πεδίο, που είχε δια­τυ­πω­θεί το 1760 από τον Johann TobiasMayer. 

Διά­φο­ρες άλλες ανα­κα­λύ­ψεις ακο­λού­θη­σαν, μεγα­λύ­τε­ρης ή μικρό­τε­ρης σημα­σί­ας, εμπλου­τί­ζο­ντας τις γνώ­σεις γύρω από τον Ηλε­κτρι­σμό. Οι τελευ­ταί­ες δεκα­ε­τί­ες του 18ου αιώ­να, ήταν ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κές. Με δεδο­μέ­νη την φαι­νο­με­νο­λο­γία της Ηλε­κτρο­στα­τι­κής και τη γνώ­ση του νόμου του Coulomb, δια­νοί­χτη­κε ο δρό­μος για την μαθη­μα­τι­κή περι­γρα­φή των ηλε­κτρι­κών φαι­νο­μέ­νων, που απο­δέ­χτη­κε την ιδέα της Νευ­τώ­νειας δρά­σης από από­στα­ση. Ο Ηλε­κτρι­σμός δεν απο­τε­λού­σε πλέ­ον ένα περί­ερ­γο και μυστη­ριώ­δες φαι­νό­με­νο, για το οποίο πολύ λίγα ήταν γνω­στά, αλλά είχε περά­σει στην πρώ­τη σει­ρά του επι­στη­μο­νι­κού ενδια­φέ­ρο­ντος. Όμως, παρά την τερά­στια πρό­ο­δο που είχε σημειω­θεί στο πεδίο αυτό, δεν υπήρ­χαν ακό­μη πρα­κτι­κές εφαρ­μο­γές του Ηλε­κτρι­σμού. 

Μέχρι εκεί­νη τη στιγ­μή, τα γνω­στά ηλε­κτρι­κά φαι­νό­με­να προ­έρ­χο­νταν απο­κλει­στι­κά από ηλε­κτρι­κά φορ­τία παρα­γό­με­να με τρι­βή, θέρ­μαν­ση ή επα­γω­γή και ηλε­κτρι­κά ρεύ­μα­τα δημιουρ­γού­με­να από την απο­φόρ­τι­ση φορ­τι­σμέ­νων σωμά­των. Η δια­τι­θέ­με­νη ποσό­τη­τα Ηλε­κτρι­σμού, από τις ηλε­κτρι­κές μηχα­νές που χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν στο παρελ­θόν, ήταν ιδιαί­τε­ρα βρα­χύ­βια με απο­τέ­λε­σμα τα θερ­μι­κά, χημι­κά και μαγνη­τι­κά φαι­νό­με­να που συν­δέ­ο­νταν με τον Ηλε­κτρι­σμό να είναι δύσκο­λα παρα­τη­ρή­σι­μα, αν και είχαν γίνει αντι­λη­πτά.

Σε αυτήν την περί­ο­δο ήρθαν στο φως νέες επι­νο­ή­σεις, ικα­νές να παρά­γουν, με χημι­κά μέσα, στα­θε­ρά ηλε­κτρι­κά ρεύ­μα­τα.

Νέα ώθη­ση στην έρευ­να των ηλε­κτρι­κών φαι­νο­μέ­νων δόθη­κε από το έργο του Luigi Aloysius Galvani (1737 – 1798), καθη­γη­τή ανα­το­μί­ας στο Πανε­πι­στή­μιο της Bolonia. Το 1791, δημο­σί­ευ­σε την εργα­σία του, στα Λατι­νι­κά, με τίτλο «Σχό­λια πάνω στις δυνά­μεις του Ηλε­κτρι­σμού στις κινή­σεις των μυών».

Γκαλ­βά­νι σε εργα­στή­ριο της Μπο­λό­νιας γύρω στο 1790. Δια­κρί­νο­νται η ηλε­κτρο­στα­τι­κή μηχα­νή, η λου­γδο­νι­κή λάγη­νος και το παρα­σκεύ­α­σμα βατρά­χου Έκδο­ση του 1791 · Μου­σείο Palazzo Poggi

Στο έργο αυτό περιέ­γρα­φε τα απο­τε­λέ­σμα­τα μίας σει­ράς πει­ρα­μά­των σε βατρά­χους, που ξεκί­νη­σε από την παρα­τή­ρη­ση ότι όταν άγγι­ζε με ηλε­κτρι­σμέ­νο νυστέ­ρι τα μηριαία νεύ­ρα ενός βατρά­χου, οι μύες του ζώου τινά­ζο­νταν έντο­να.

Ο Galvani πραγ­μα­το­ποί­η­σε πει­ρά­μα­τα σε διά­φο­ρες παραλ­λα­γές, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας δια­φο­ρε­τι­κά μέταλ­λα κάθε φορά, δια­πι­στώ­νο­ντας τις έντο­νες συσπά­σεις των μυών όταν αγγί­ζο­νται τα νεύ­ρα με ένα μεταλ­λι­κό τόξο, ιδιαι­τέ­ρως όταν αυτό απο­τε­λεί­ται από δύο δια­φο­ρε­τι­κά μέταλ­λα. Ο Galvani, προ­σπα­θώ­ντας να ερμη­νεύ­σει τα παρά­ξε­να αυτά απο­τε­λέ­σμα­τα, κατέ­λη­ξε στο συμπέ­ρα­σμα ότι η πηγή του Ηλε­κτρι­σμού ήταν οι μύες και τα νεύ­ρα, κάνο­ντας λόγο για μια μορ­φή «ζωι­κού ηλε­κτρι­σμού» που υπήρ­χε στο βάτρα­χο.

Το εργα­στή­ριο του Galvani στη Μπο­λό­νια. Ανα­πα­ρά­στα­ση βασι­σμέ­νη στη διά­τα­ξη χαλ­κο­γρα­φί­ας του 1791. Στα αρι­στε­ρά βρί­σκε­ται η χει­ρο­κί­νη­τη ηλε­κτρο­στα­τι­κή μηχα­νή με τον κατα­κό­ρυ­φο γυά­λι­νο δίσκο, ενώ στα δεξιά δια­κρί­νο­νται η λου­γδο­νι­κή λάγη­νος και το παρα­σκεύ­α­σμα βατρά­χου. Έκδο­ση του 1791 · Science Museum Group

Την ιδέα αυτή κατα­πο­λέ­μη­σε ο περί­φη­μος φυσι­κός Alessandro Volta (1745 –1827), ήδη επι­νοη­τής του ηλε­κτρο­φό­ρου και του ηλε­κτρο­μέ­τρου, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι το φαι­νό­με­νο των μυϊ­κών συστο­λών οφει­λό­ταν στη δημιουρ­γία ηλε­κτρι­σμού, από την επα­φή δύο δια­φο­ρε­τι­κών μετάλ­λων.

Συγκε­κρι­μέ­να ο Volta πέτυ­χε, με ηλε­κτρο­στα­τι­κές μετρή­σεις ακρι­βεί­ας, να υπο­λο­γί­σει την Δια­φο­ρά Δυνα­μι­κού επα­φής δύο δια­φο­ρε­τι­κών μετάλ­λων, όπως ο Χαλ­κός και ο Ψευ­δάρ­γυ­ρος. Οδη­γή­θη­κε έτσι στην ανα­κά­λυ­ψη του νόμου της Ηλε­κτρε­γερ­τι­κής Δύνα­μης Γαλ­βα­νι­κού Στοι­χεί­ου, σύμ­φω­να με τον οποίο, η Ηλε­κτρε­γερ­τι­κή Δύνα­μη ενός ζεύ­γους μεταλ­λι­κών ηλε­τρο­δί­ων δια­χω­ρι­σμέ­νων από έναν ηλε­κτρο­λύ­τη, ισού­ται με την δια­φο­ρά δυνα­μι­κού των ηλε­κτρο­δί­ων.     Η εργα­σία αυτή του Volta καθιέ­ρω­σε την έννοια της Ηλε­κτρερ­γε­τι­κής δύνα­μης, αν και χρειά­στη­κε να παρέλ­θει περί το ένα τέταρ­το του αιώ­να ώσπου να δια­τυ­πω­θεί ο Νόμος του Ohm. 

Η επι­στη­μο­νι­κή δια­μά­χη των δύο αντρών υπήρ­ξε σκλη­ρή, αλλά ήταν οι ιδέ­ες του Volta που οδή­γη­σαν τελι­κά σε σημα­ντι­κά απο­τε­λέ­σμα­τα. Το σπου­δαίο είναι ότι είχαν ήδη ανοί­ξει δύο σημα­ντι­κά κεφά­λαια στην Ιστο­ρία της Επι­στή­μης: 

  • η ανά­πτυ­ξη της Ηλε­κτρο­χη­μεί­ας και 
  • η διά­νοι­ξη ενός νέου κλά­δου στον μακρό δρό­μο του Ηλε­κτρι­σμού, εκεί­νον του Ηλε­κτρι­κού Ρεύ­μα­τος.