Ιστορία Ηλεκτρομαγνητισμού: Αρχές 19ου αιώνα

Οι φυσικές επιστήμες στο σχολείο...

Ιστο­ρία Ηλε­κτρο­μα­γνη­τι­σμού: Αρχές 19ου αιώ­να

Ιστορία Ηλεκτρομαγνητισμού

Η επι­νό­η­ση της ηλε­κτρι­κής στή­λης ανοί­γει και­νού­ριους δρό­μους στην επι­στή­μη

Ο 19ος αιώ­νας ξεκί­νη­σε με μια σπου­δαία ανα­κά­λυ­ψη για την επι­στή­μη του Ηλε­κτρι­σμού. Η ενα­σχό­λη­ση του Volta με το θέμα του «ζωι­κού ηλε­κτρι­σμού» και η περαι­τέ­ρω εμβά­θυν­ση του προ­βλή­μα­τος, τον οδή­γη­σαν, στην επι­νό­η­ση της ηλε­κτρι­κής στή­λης,
μιας συσκευ­ής που απαρ­τι­ζό­ταν από μια επα­να­λαμ­βα­νό­με­νη διά­τα­ξη ενός δίσκου ψευ­δαρ­γύ­ρου, υφά­σμα­τος εμπο­τι­σμέ­νου σε οξύ και ενός δίσκου χαλ­κού. Η στή­λη έδι­νε συνε­χές Ηλε­κτρι­κό Ρεύ­μα μεγα­λύ­τε­ρης έντα­σης από αυτήν που παρά­γουν οι ηλε­κτρο­στα­τι­κές μηχα­νές, γεγο­νός που απο­δεί­χθη­κε κατα­λυ­τι­κό για την εξέ­λι­ξη του Ηλε­κτρι­σμού.

Η στή­λη του Volta στο εργα­στή­ριο φυσι­κής της Παβί­ας στις αρχές του 19ου αιώ­να. Στή­λη του Βόλ­τα στη Royal Institution · Μου­σείο του Πανε­πι­στη­μί­ου της Παβί­ας

Ο Volta θεώ­ρη­σε την ανα­κά­λυ­ψή του της Βολ­ταϊ­κής Στή­λης ως την πει­ρα­μα­τι­κή από­δει­ξη του ισχυ­ρι­σμού του ότι η πηγή του Ηλε­κτρι­σμού στο πεί­ρα­μα του Galvani ήταν η επα­φή ανό­μοιων μετάλ­λων.

Κάθε στοι­χείο της στή­λης του Volta απο­τε­λεί­ται από έναν δίσκο ψευ­δαρ­γύ­ρου και έναν δίσκο αργύ­ρου, με ύφα­σμα εμπο­τι­σμέ­νο σε αλα­τό­νε­ρο ανά­με­σά τους. Τα στοι­χεία συν­δέ­ο­νται σε σει­ρά, οπό­τε οι τάσεις τους προ­στί­θε­νται.
Ο ψευ­δάρ­γυ­ρος οξει­δώ­νε­ται και απε­λευ­θε­ρώ­νει ηλε­κτρό­νια. Το βέλος δεί­χνει τη δια­δρο­μή τους στο εξω­τε­ρι­κό κύκλω­μα, από τον αρνη­τι­κό πόλο του ψευ­δαρ­γύ­ρου, μέσω της αντί­στα­σης, προς τον θετι­κό πόλο του αργύ­ρου. Μέσα στο βρεγ­μέ­νο ύφα­σμα, το φορ­τίο μετα­φέ­ρε­ται με την κίνη­ση ιόντων.

Είναι πολύ πιθα­νόν ότι η επι­νό­η­ση της Βολ­ταϊ­κής στή­λης έγι­νε γύρω στο 1792, όμως δεν δημο­σιο­ποι­ή­θη­κε μέχρι τις 20 Μαρ­τί­ου του έτους 1800, οπό­τε ο Alessandro Volta έγρα­ψε για το θέμα σε επι­στο­λή προς τον Joseph Banks (1743−1820), πρό­ε­δρο της Βασι­λι­κής Εται­ρεί­ας του Λον­δί­νου, με τίτλο On the Electricity Excited by the Mere Contact of Conducting Substances of Different Kinds(Σχε­τι­κά με τον Ηλε­κτρι­σμό που προ­κα­λεί­ται από την απλή επα­φή αγώ­γι­μων ουσιών δια­φο­ρε­τι­κού είδους)[1]. Στην επι­στο­λή αυτή ο Volta παρο­μοί­α­σε την συμπε­ρι­φο­ρά της στή­λης του με εκεί­νην μιας ασθε­νώς φορ­τι­σμέ­νης φιά­λης Leyden, με την δια­φο­ρά ότι τα φορ­τία που παρεί­χε ανα­νε­ώ­νο­νταν διαρ­κώς.

Το Νοέμ­βριο του 1801 μετέ­βη στο Παρί­σι, όπου παρου­σί­α­σε τα πει­ρά­μα­τά του στην Γαλ­λι­κή Ακα­δη­μία. Ο Ναπο­λέ­ων, ανα­γνω­ρί­ζο­ντας την σπου­δαιό­τη­τα της ανα­κά­λυ­ψής του, του απέ­νει­με ειδι­κό χρυ­σό μετάλ­λιο, τον Σταυ­ρό της Λεγε­ώ­νας της Τιμής και ένα ποσό 6.000 Γαλ­λι­κών φρά­γκων.

Η εικό­να ανα­πα­ρι­στά την επί­δει­ξη της 12ης Νοεμ­βρί­ου 1801 στην Αίθου­σα των Καρυά­τι­δων του Λού­βρου. Ο Ναπο­λέ­ων Βονα­πάρ­της ήταν παρών ως Πρώ­τος Ύπα­τος. Σύμ­φω­να με μαρ­τυ­ρία της επο­χής, οι ακα­δη­μαϊ­κοί άκου­γαν τον Βόλ­τα όρθιοι γύρω από ένα μεγά­λο στρογ­γυ­λό τρα­πέ­ζι. Μαρ­τυ­ρία από το αρχείο της Ακα­δη­μί­ας · Ιστο­ρι­κή απει­κό­νι­ση της αίθου­σας

Γρή­γο­ρα φάνη­κε ότι η παρα­γω­γή ηλε­κτρι­κού ρεύ­μα­τος με την χρή­ση βολ­ταϊ­κών στοι­χεί­ων ήταν πλέ­ον πολύ εύκο­λη. Νέες βελ­τιω­μέ­νες εκδο­χές της πρώ­της Βολ­ταϊ­κής Στή­λης έκα­ναν την εμφά­νι­σή τους σχε­δόν άμε­σα.

Πειραματιστές,
πεί­ρα­μα σε εργα­στή­ριο γύρω στο 1800, με τον κεντρι­κό πει­ρα­μα­τι­στή εμπνευ­σμέ­νο από τον Βόλ­τα. Συλ­λο­γή οργά­νων του Πανε­πι­στη­μί­ου της Παβί­ας • Βολ­ταϊ­κή στή­λη στη Royal Institution

Οι κατα­σκευα­στές τους χρη­σι­μο­ποί­η­σαν διά­φο­ρα μέταλ­λα ως ηλε­κτρό­δια και δια­φο­ρε­τι­κούς ηλε­κτρο­λύ­τες ενώ παράλ­λη­λα προ­σπά­θη­σαν να  φτιά­ξουν όλο και μεγα­λύ­τε­ρες, άρα και ισχυ­ρό­τε­ρες, στή­λες. Σημα­ντι­κές επι­στη­μο­νι­κές εται­ρεί­ες, μετα­ξύ αυτών και η Βασι­λι­κή Εται­ρεία του Λον­δί­νου, διέ­θε­σαν σημα­ντι­κά χρη­μα­τι­κά ποσά για την κατα­σκευή τέτοιων συσ­σω­ρευ­τών, που σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις ζύγι­ζαν αρκε­τούς τόνους και ήταν ικα­νές να δίνουν ισχύ της τάξης των 10 kilowatts, 10.000 φορές μεγα­λύ­τε­ρη από αυτήν μιας ηλε­κτρο­στα­τι­κής

Ο πρώ­τος και­νός κλά­δος της Επι­στή­μης, η Ηλε­κτρο­χη­μεία, μονο­πώ­λη­σε σχε­δόν το ενδια­φέ­ρον των επι­στη­μό­νων την πρώ­τη δεκα­ε­τία του 19ου αιώ­να. Πολύ γρή­γο­ρα, φυσι­κοί και χημι­κοί άρχι­σαν να ερευ­νούν τις συνέ­πειες διέ­λευ­σης του Ηλε­κτρι­κού Ρεύ­μα­τος μέσα από διά­φο­ρα υλι­κά, με πρω­το­πό­ρο της έρευ­νας τον Sir Humphry Davy (1788−1829).

Στις 2 Μαΐ­ου 1800, δύο Άγγλοι χημι­κοί, ο Anthony Carlisle (1768−1840) και ο William Nicholson (1753−1815) ανέ­λυ­σαν το νερό στα συστα­τι­κά του, με την διέ­λευ­ση ηλε­κτρι­κού  ρεύ­μα­τος μέσα από αυτό (ηλε­κτρό­λυ­ση), χρη­σι­μο­ποιώ­ντας μια Βολ­ταϊ­κή Στή­λη, πριν ακό­μη δημο­σιευ­τεί η ανα­κά­λυ­ψή της.

Οι δυο πει­ρα­μα­τι­στές , συνέ­δε­σαν τα δύο άκρα της στή­λης με δύο σύρ­μα­τα από λευ­κό­χρυ­σο, βυθι­σμέ­να σε δύο συγκοι­νω­νού­ντα δοχεία που περιεί­χαν αραιό διά­λυ­μα οξέ­ως. Παρα­τη­ρώ­ντας τις φυσα­λί­δες που δημιουρ­γή­θη­καν, δια­πί­στω­σαν ότι στο ένα δοχείο επρό­κει­το για αέριο Οξυ­γό­νο ενώ στο άλλο για αέριο Υδρο­γό­νο. Σωστά υπέ­θε­σαν ότι αυτά ακρι­βώς ήταν τα συστα­τι­κά στοι­χεία του νερού.

Ο Nicholson και ο Carlisle παρα­τη­ρούν τη συλ­λο­γή υδρο­γό­νου (H₂) και οξυ­γό­νου (O₂) σε ένα εργα­στή­ριο του 1800. Η πει­ρα­μα­τι­κή διά­τα­ξη της ανα­πα­ρά­στα­σης βασί­ζε­ται στην αρχι­κή δημο­σί­ευ­ση, με μία βολ­ταϊ­κή στή­λη ορα­τή ως πηγή ρεύ­μα­τος. Δημο­σί­ευ­ση του 1800

Τον Οκτώ­βριο του 1800, ο Davy απέ­δει­ξε ότι ο ηλε­κτρι­σμός που παρεί­χαν τα γαλ­βα­νι­κά στοι­χεία οφει­λό­ταν σε χημι­κή δρά­ση και ότι ήταν αδύ­να­τη η λει­τουρ­γία τους με καθα­ρό ύδωρ.

Το 1801 ο Johann Ritter συνέ­λα­βε την ιδέα μιας σει­ράς μετάλ­λων από την οποία θα μπο­ρού­σε να υπο­λο­γι­στεί η «σχε­τι­κή ηλε­κτρι­κή πίε­ση» που θα παρα­γό­ταν από διά­φο­ρα ζεύ­γη ηλε­κτρο­δί­ων, βυθι­σμέ­να σε διά­λυ­μα άλα­τος ή οξέ­ως (δηλα­δή ουσια­στι­κά η δια­φο­ρά δυνα­μι­κού). Αργό­τε­ρα, την ίδια ιδέα συνέ­λα­βε και ο Volta και η σει­ρά έγι­νε γνω­στή ως Ηλε­κτρο­χη­μι­κή Σει­ρά του Volta.

Μετα­ξύ των ετών 1802 και 1806, ο Σου­η­δός χημι­κός Jöns Jacob Berzelius (1779 — 1848) δημο­σί­ευ­σε τις έρευ­νές του περί την Ηλε­κτρο­χη­μεία, προ­λειαί­νο­ντας το έδα­φος για μια σει­ρά λαμπρών ανα­κα­λύ­ψε­ων.

Έτσι, στις 20 Νοεμ­βρί­ου 1806, ο Davy, πραγ­μα­το­ποί­η­σε διά­λε­ξη ενώ­πιον της Βασι­λι­κής Εται­ρεί­ας του Λον­δί­νου, με θέμα On Some Chemical Agencies of Electricity.[2] Το έργο αυτό απο­τέ­λε­σε σημείο ανα­φο­ράς στην Χημεία, το πρώ­το μισό του 19ου αιώ­να, παρέ­χο­ντας μετα­ξύ άλλων, μια ισχυ­ρή βάση για την ανά­πτυ­ξη της Ιοντι­κής θεω­ρί­ας.

Το 1807 έδει­ξε ότι η Σόδα και η Ποτά­σα περιεί­χαν δύο νέα μέταλ­λα, το Νάτριο (Na) και το Κάλιο (K), ενώ το 1808 απο­μό­νω­σε τα στοι­χεία Βάριο (Ba), Βόριο (B), Ασβέστιο(Ca) και Στρό­ντιο (Sr).

To 1809, με την βοή­θεια μιας νέας ισχυ­ρής μπα­τα­ρί­ας, δια­χώ­ρι­σε τα αλο­γό­να Ιώδιο (I), Χλώ­ριο (Cl) και Φθό­ριο (F), στοι­χεία που είχαν ήδη απο­μο­νω­θεί και από άλλους ερευ­νη­τές.

Το Βολ­ταϊ­κό τόξο είναι  φωτει­νή λάμ­ψη που σχη­μα­τί­ζε­ται μετα­ξύ των άκρων δύο εγγύ­τα­τα ευρι­σκο­μέ­νων ηλε­κτρο­δί­ων γρα­φί­τη, όταν αυτοί διαρ­ρέ­ο­νται από Ηλε­κτρι­κό Ρεύ­μα.

Παράλ­λη­λα, και καθώς η Ευρώ­πη διέ­νυε την πολυ­τά­ρα­χη Ναπο­λε­ό­ντεια επο­χή ή και αργό­τε­ρα, επι­φα­νείς φυσι­κο­μα­θη­μα­τι­κοί επι­στή­μο­νες ανέ­πτυ­ξαν την θεω­ρία των ηλε­κτρο­στα­τι­κών αλλη­λε­πι­δρά­σε­ων, με τον τρό­πο που και σήμε­ρα γνω­ρί­ζου­με.

Ο Joseph-Louis Lagrange (1736 — 1813) ήδη από το 1772, είχε εισα­γά­γει στη βαρύ­τη­τα την θεμε­λιώ­δη ιδέα του δυνα­μι­κού ενώ ο Pierre-Simon Laplace (1749−1827) είχε βρει τη μαθη­μα­τι­κή σχέ­ση (Εξί­σω­ση Laplace) για το δυνα­μι­κό στο Κενό (1782).

Ο πολυά­σχο­λος Siméon Denis Poisson (1781 — 1840), εξέ­χων μαθη­μα­τι­κός, γεω­μέ­τρης και φυσι­κός, υπέ­βα­λε το πρώ­το μέρος της έρευ­νάς του περί τον Ηλε­κτρι­σμό στην Γαλ­λι­κή Ακα­δη­μία, στις 9 Μαρ­τί­ου 1812, με τον τίτλο Sur la distribution de l’électricité à la surface des corps conducteurs. Η σπου­δή του αυτή απε­δεί­χθη βαρύ­νου­σας σημα­σί­ας για την εκλο­γή του στο τμή­μα Φυσι­κής του Γαλ­λι­κού Πολυ­τε­χνι­κού Ινστι­τού­του Επι­στη­μών, σημα­το­δο­τώ­ντας την στρο­φή του Ινστι­τού­του από την πει­ρα­μα­τι­κή έρευ­να προς την κατεύ­θυν­ση της θεω­ρη­τι­κής έρευ­νας της φυσι­κής, σε συμ­φω­νία με την κατευ­θυ­ντή­ρια γραμ­μή που είχε δώσει ο Laplace.

Το έτος 1813 ο Siméon Denis Poisson, δημο­σί­ευ­σε για πρώ­τη φορά στο Bulletin de la société philomatique το επό­με­νο σημα­ντι­κό του πόνη­μα, που αφο­ρού­σε στην επέ­κτα­ση της σχέ­σης του Laplace (Εξί­σω­ση Laplace) στην περί­πτω­ση που υπάρ­χουν ηλε­κτρι­κά φορ­τία, και στην δια­τύ­πω­ση της Εξί­σω­σης Poisson, που απο­τε­λεί την θεμε­λιώ­δη μαθη­μα­τι­κή εξί­σω­ση του Ηλε­κτρο­στα­τι­κού Πεδί­ου.

O δεύ­τε­ρος επι­στη­μο­νι­κός κλά­δος που γεν­νή­θη­κε εκεί­νη την σημα­ντι­κή χρο­νι­κή περί­ο­δο, έμελ­λε να αλλά­ξει την ιστο­ρία της Ανθρω­πό­τη­τας, συνε­νώ­νο­ντας ‑όχι απροσ­δό­κη­τα- δύο τομείς της επι­στή­μης, που διή­γαν ως τότε βίους παράλ­λη­λους: Τον ηλε­κτρι­σμό και τον μαγνη­τι­σμό.

Στις αρχές του 19ου  αιώ­να η Φυσι­κή Φιλο­σο­φία, με βασι­κό εκπρό­σω­πο τον Frederic Wilhelm Schelling (1775 — 1854), επη­ρε­α­σμέ­νη από τον Γερ­μα­νι­κό Ρομα­ντι­σμό, συνη­γο­ρού­σε υπέρ της ενό­τη­τας των δυνά­με­ων στην Φύση. Η πεποί­θη­ση αυτή, αν και συγκε­χυ­μέ­νη, οδή­γη­σε τη σκέ­ψη ορι­σμέ­νων φυσι­κών στην απο­δο­χή της ύπαρ­ξης ενός κοι­νού τόπου, μετα­ξύ ηλε­κτρι­κών και μαγνη­τι­κών δυνά­με­ων.

Υπήρ­χαν, ήδη, αρκε­τές ενδεί­ξεις ότι πράγ­μα­τι ίσχυε κάτι τέτοιο, όπως το γεγο­νός της μαγνή­τι­σης ατσά­λι­νων τεμα­χί­ων ή βελο­νών από τις αστρα­πές ή την απο­φόρ­τι­ση ηλε­κτρι­κών μηχα­νών. Την σύν­δε­ση των ηλε­κτρι­κών με τα μαγνη­τι­κά φαι­νό­με­να είχε υπο­ψια­στεί και ο Benjamin Franklin, ο οποί­ος παρα­τή­ρη­σε ότι το ρεύ­μα του κεραυ­νού μάλ­λον προ­κα­λεί Μαγνη­τι­σμό, άπο­ψη που εν τέλει απέρ­ρι­ψε. Η βαρύ­νου­σα γνώ­μη μιας αυθε­ντί­ας της Επι­στή­μης, όπως ήταν ο Franklin, σε συν­δυα­σμό με την αδυ­να­μία να πραγ­μα­το­ποι­η­θούν σοβα­ρές εργα­στη­ρια­κές έρευ­νες, ήταν οι κύριοι λόγοι για τους οποί­ους ο θεω­ρη­τι­κός συσχε­τι­σμός των ηλε­κτρι­κών με τα μαγνη­τι­κά φαι­νό­με­να, άργη­σε να έλθει στην επι­φά­νεια.

Η επι­τυ­χία αντι­στρο­φής της πολι­κό­τη­τας μαγνή­τη με ηλε­κτρι­κά μέσα από τον Boze, η τόλ­μη του CesareBeccaria να συν­δέ­σει το Γήι­νο Μαγνη­τι­κό Πεδίο με την κυκλο­φο­ρία κάποιου «ηλε­κτρι­κού ρευ­στού» γύρω από τη Γη, καθώς και η κατα­γρα­φή, το καλο­καί­ρι του έτους 1802, από τον Ιτα­λό νομι­κό και ερα­σι­τέ­χνη πει­ρα­μα­τι­στή Gian Domenico Romagnosi, της από­κλι­σης μιας μαγνη­τι­κής βελό­νας, παρου­σία αγω­γού διαρ­ρε­ό­με­νου από ηλε­κτρι­κό ρεύ­μα, απλά προ­στέ­θη­καν, ως ανα­ξιο­ποί­η­τα στοι­χεία, στον κατά­λο­γο των απο­δεί­ξε­ων που συνη­γο­ρού­σαν υπέρ της ενο­ποί­η­σης του ηλε­κτρι­σμού με τον μαγνη­τι­σμό.