Ιστορική Εξέλιξη Ηλεκτρομαγνητισμού • Αρχές 19ου αιώνα

Ιστο­ρι­κή Εξέ­λι­ξη Ηλε­κτρο­μα­γνη­τι­σμού • Αρχές 19ου αιώ­να

Ιστορία Ηλεκτρομαγνητισμού

H ανα­κά­λυ­ψη του Oersted και η γένε­ση του Ηλε­κτρο­μα­γνη­τι­σμού

Στις 21 Ιου­λί­ου 1820 και καθώς οι συν­θή­κες είχαν –καθώς φαί­νε­ται– ωρι­μά­σει, μια εντυ­πω­σια­κή επι­στη­μο­νι­κή ανα­κοί­νω­ση ήρθε να ταρά­ξει τα νερά: Το Ηλε­κτρι­κό Ρεύ­μα εξέ­τρε­πε μία μαγνη­τι­κή βελό­νη που αρχι­κά ήταν προ­σα­να­το­λι­σμέ­νη παράλ­λη­λα προς αυτό. Η πατρό­τη­τα της ανα­κοί­νω­σης ανή­κει στον Hans Christian Oersted (1777–1851), καθη­γη­τή Φυσι­κής Φιλο­σο­φί­ας στο Πανε­πι­στή­μιο της Κοπεγ­χά­γης και γραμ­μα­τέα της Βασι­λι­κής Εται­ρεί­ας της Κοπεγ­χά­γης και δημο­σιεύ­τη­κε σε άρθρο με τίτλο Experiments on the Effect of a Current of Electricity on the Magnetic Needle (πει­ρά­μα­τα σχε­τι­κά με την επί­δρα­ση ηλε­κτρι­κού ρεύ­μα­τος στη μαγνη­τι­κή βελό­νη)[1].

Την πεποί­θη­σή του ότι το Μαγνη­τι­κό Πεδίο με κάποιον τρό­πο συσχε­τί­ζε­ται με τον ηλε­κτρι­σμό, είχε εκφρά­σει ο Oersted ήδη από το 1812. Την παρα­τή­ρη­ση του φαι­νο­μέ­νου πραγ­μα­το­ποί­η­σε το 1819, σε διά­λε­ξη με θέμα την επί­δρα­ση χημι­κών φαι­νο­μέ­νων στην μαγνη­τι­κή κατά­στα­ση του σιδή­ρου, κατά τη διάρ­κεια της οποί­ας πραγ­μα­το­ποί­η­σε το ιστο­ρι­κό του πεί­ρα­μα, σημειώ­νο­ντας τις απο­κλί­σεις μιας μαγνη­τι­κής βελό­νας τοπο­θε­τη­μέ­νης πλη­σί­ον σύρ­μα­τος από λευ­κό­χρυ­σο, κάθε φορά που άνοι­γε και έκλει­νε το Ηλε­κτρι­κό Κύκλω­μα. Ο Oersted συνέ­χι­σε στα πει­ρά­μα­τά του, δια­πι­στώ­νο­ντας επί­σης την από­κλι­ση ενός σύρ­μα­τος που διαρ­ρέ­ε­ται από ρεύ­μα, όταν είναι ελεύ­θε­ρο να κινη­θεί, από έναν μαγνή­τη.

Παρατήρηση εκτροπής μαγνητικής βελόνας από τον Έρστεντ.
Η στιγ­μή που ο Χανς Κρί­στιαν Έρστεντ παρα­τή­ρη­σε για πρώ­τη φορά την εκτρο­πή της μαγνη­τι­κής βελό­νας μπρο­στά στους φοι­τη­τές του, στο Πανε­πι­στή­μιο της Κοπεγ­χά­γης την άνοι­ξη του 1820. Το λεπτό σύρ­μα πλα­τί­νας περ­νά πάνω από την πυξί­δα, παράλ­λη­λα στον άξο­να Βορρά–Νότου, και η βελό­να φαί­νε­ται να έχει εκτρα­πεί. Ο ίδιος ο Έρστεντ εντάσ­σει τη βρα­δι­νή επί­δει­ξη στον κύκλο μαθη­μά­των του 1819–1820 και ανα­φέ­ρει ότι στην ίδια διά­λε­ξη παρου­σί­α­σε το πεί­ρα­μα του Τζον Κάντον για την επί­δρα­ση χημι­κών φαι­νο­μέ­νων στη μαγνη­τι­κή κατά­στα­ση του σιδή­ρου. Πρω­τό­τυ­πη περι­γρα­φή του Έρστεντ (1821) · Πορ­τρέ­το του Έρστεντ στο αρχείο του DTU · Ιστο­ρι­κό αρχείο του Τεχνι­κού Πανε­πι­στη­μί­ου της Δανί­ας

Εν τέλει και ακρι­βώς επει­δή συνει­δη­το­ποί­η­σε την σπου­δαιό­τη­τα αυτού του φαι­νο­μέ­νου, ήταν αυτός –και όχι ο προ­γε­νέ­στε­ρός του Romagnosi- που πιστώ­θη­κε την ιστο­ρι­κή ανα­κά­λυ­ψη που οδή­γη­σε στην γένε­ση του Ηλε­κτρο­μα­γνη­τι­σμού.

Επίδειξη του πειράματος του Έρστεντ στο πανεπιστημιακό εργαστήριο.
Ο Έρστεντ παρου­σιά­ζει το διά­ση­μο πεί­ρα­μα εκτρο­πής της μαγνη­τι­κής βελό­νας σε πανε­πι­στη­μια­κό εργα­στή­ριο. Η μαγνη­τι­κή
βελό­νη της πυξί­δας εκτρέ­πε­ται, κάθε φορά που παρα­τη­ρεί­ται μετα­βο­λή στην ροή του ηλε­κτρι­κού ρεύ­μα­τος.
Πανε­πι­στή­μιο Κοπεγ­χά­γης

Η σπου­δαιό­τη­τα του άρθρου του Oersted, παρό­λο που ήταν κυρί­ως ποιο­τι­κό και δεν περιε­λάμ­βα­νε καμία μαθη­μα­τι­κή ανα­πα­ρά­στα­ση του φαι­νο­μέ­νου, ανα­γνω­ρί­στη­κε αμέ­σως, μετα­φρά­στη­κε σε πολ­λές γλώσ­σες και δημο­σιεύ­τη­κε σε έγκυ­ρα επι­στη­μο­νι­κά περιο­δι­κά. Αρκε­τοί επι­φα­νείς ερευ­νη­τές προ­χώ­ρη­σαν άμε­σα σε πει­ρα­μα­τι­κές έρευ­νες των αλλη­λε­πι­δρά­σε­ων ηλε­κτρι­κών ρευ­μά­των και μαγνη­τών, δημιουρ­γώ­ντας τον σκε­λε­τό, πάνω στον οποίο θα χτι­ζό­ταν το νέο ηλε­κτρο­μα­γνη­τι­κό οικο­δό­μη­μα της Φυσι­κής.

Σχε­δόν δύο μήνες μετά την ανα­κά­λυ­ψη του Oersted, τoν Σεπτέμ­βριο του 1820, o Γερ­μα­νός Johann Salomo Christoph Schweigger (1779−1857) κατά­φε­ρε να βρει έναν τρό­πο ενί­σχυ­σης του παρα­τη­ρη­θέ­ντος φαι­νο­μέ­νου. Για τον σκο­πό αυτό κατα­σκεύ­α­σε έναν «πολ­λα­πλα­σια­στή» περι­τυ­λί­γο­ντας πολ­λές σπεί­ρες σύρ­μα­τος γύρω από ένα παραλ­λη­λό­γραμ­μο πλαί­σιο, στο κέντρο του οποί­ου αιω­ρού­ταν μία μαγνη­τι­κή βελό­νη. Ευτυ­χής δια­πί­στω­σε πως η περιέ­λι­ξη του σύρ­μα­τος ενί­σχυε το επα­γώ­με­νο από το ηλε­κτρι­κό ρεύ­μα μαγνη­τι­κό πεδίο, με απο­τέ­λε­σμα την εντο­νό­τε­ρη από­κλι­ση της μαγνη­τι­κής βελό­νης. Η συσκευή του αυτή απο­τέ­λε­σε το πρώ­το ευαί­σθη­το όργα­νο εντο­πι­σμού και μέτρη­σης ηλε­κτρι­κών ρευ­μά­των, που πήρε το όνο­μα «γαλ­βα­νό­με­τρο», προς τιμήν του Luigi Galvani.